Kỹ năng học tập, phương pháp giảng dạy và đào tạo nội bộ là ba mảnh ghép chúng tôi luôn nhắc tới. Đó là điều chúng tôi hay nói khi ngồi tư vấn cho học sinh, sinh viên hay các phòng nhân sự doanh nghiệp. Nhiều năm đồng hành cùng lớp học và các chương trình huấn luyện nội bộ, chúng tôi nhận ra một quy luật khá rõ. Phương pháp dạy dù được thiết kế công phu đến mấy cũng khó phát huy hết giá trị, nếu người học chưa có kỹ năng tự học phù hợp. Ngược lại, một người ham học nhưng rơi vào môi trường giảng dạy thiếu định hướng cũng dễ nản lòng giữa chừng. Trong bài viết này, chúng tôi muốn kể lại những gì bên mình đã quan sát, đã thử nghiệm và đã điều chỉnh trong thực tế, từ giảng đường cho tới phòng đào tạo doanh nghiệp.
Câu chuyện sẽ bắt đầu từ lớp học phổ thông và đại học, sau đó mở rộng sang bối cảnh huấn luyện nhân viên mới. Hai môi trường này khác nhau nhiều về hình thức tổ chức. Nhưng cả hai cùng chung một câu hỏi cốt lõi: làm sao để người học không chỉ nghe rồi quên, mà biến kiến thức thành năng lực dùng được ngay trong công việc hay bài thi?
Vì sao kỹ năng học tập và phương pháp giảng dạy cần song hành
Nhiều người vẫn nghĩ việc học tốt hay không chỉ phụ thuộc vào giáo viên giỏi, giáo trình hay. Qua quan sát ở nhiều lớp học khác nhau, chúng tôi nhận thấy đó chỉ mới là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại nằm ở chính người học, cụ thể là họ có biết tự tổ chức việc học của mình hay không.
Chúng em từng gặp một bạn sinh viên năm nhất học rất chăm. Bạn ấy ngồi lớp đầy đủ, ghi chép cẩn thận từng dòng giảng viên nói. Nhưng đến kỳ thi, bạn lại quên gần hết vì chỉ chép mà chưa hiểu bản chất vấn đề. Sau khi được hướng dẫn kỹ thuật ghi chú Cornell, bạn tập thói quen tự đặt câu hỏi phản biện sau mỗi buổi học. Kết quả cải thiện rõ rệt chỉ trong một học kỳ. Câu chuyện nhỏ này cho thấy một điều khá thú vị. Phương pháp giảng dạy dù tốt đến đâu vẫn cần người học tiếp nhận đúng cách thì mới thật sự phát huy tác dụng.
Ở chiều ngược lại, giáo viên đôi khi chỉ giảng một chiều. Nếu không tạo cơ hội cho học sinh thực hành hay phản biện, người học khó phát huy hết năng lực. Dù kỹ năng tự học của các bạn có tốt đến đâu, giới hạn đó vẫn khó chạm tới. Đây cũng là lý do chúng tôi luôn khuyến khích các bạn tìm hiểu thêm những cách đổi mới giảng dạy đang được nhiều trường đại học áp dụng, để biết mình nên chủ động thích nghi theo hướng nào.
Những cách dạy học mới mà chúng tôi thường thấy trong các lớp học gần đây
Trong vài năm gần đây, cách dạy học đã thay đổi khá nhiều so với kiểu truyền thống thầy giảng trò chép. Chúng tôi để ý thấy ba hướng đi rõ nét nhất, và mỗi hướng lại phù hợp với một kiểu lớp học khác nhau.
Học qua dự án và lớp học đảo ngược
Học qua dự án là khi học sinh được giao một vấn đề thực tế, rồi phải tự tìm cách giải quyết thay vì chỉ nghe lý thuyết suông. Cách này giúp các bạn nhớ lâu hơn, vì kiến thức gắn liền với trải nghiệm cụ thể chứ không phải những dòng chữ trừu tượng trên bảng. Bên cạnh đó, mô hình lớp học đảo ngược cũng đang được nhiều giáo viên thử nghiệm. Học sinh xem bài giảng trước ở nhà, rồi dành thời gian trên lớp để thảo luận và làm bài cùng thầy cô. Cách làm này nghe đơn giản nhưng đòi hỏi học sinh phải có kỷ luật tự học nhất định. Nếu không, buổi học trên lớp sẽ trở nên lúng túng, vì chẳng ai chuẩn bị bài trước.
Công nghệ và cách tiếp cận liên môn
Việc tích hợp công nghệ vào giảng dạy cũng là điều chúng tôi thấy ngày càng phổ biến. Từ phần mềm quản lý lớp học, cho đến các công cụ hỗ trợ cá nhân hóa nội dung, lựa chọn hiện nay khá đa dạng. Với khối ngành kỹ thuật và khoa học tự nhiên, đội ngũ đặc biệt thích cách tiếp cận liên môn. Nếu bạn quan tâm, có thể tìm hiểu thêm cách triển khai giảng dạy STEM mà nhiều trường phổ thông đang áp dụng. Cách dạy này khuyến khích học sinh kết hợp kiến thức toán, khoa học, công nghệ và kỹ thuật để giải quyết một vấn đề duy nhất. Các em không còn học tách rời từng môn như trước.
Một điều chúng tôi luôn lưu ý với các giáo viên mà mình từng làm việc cùng là không phương pháp nào phù hợp với mọi lớp học hay mọi độ tuổi. Lớp học đảo ngược khó phát huy hiệu quả nếu học sinh chưa quen tự giác xem bài trước ở nhà. Vì vậy, người dạy cần linh hoạt điều chỉnh tùy theo đặc điểm từng nhóm học sinh, thay vì áp một công thức chung cho tất cả.
Kỹ năng học tập chủ động mà học sinh, sinh viên nên rèn dần
Khi tư vấn cho các bạn học sinh, sinh viên, chúng tôi thường gợi ý luyện ba nhóm kỹ năng chính để dễ hình dung và dễ tập từng bước.
- Quản lý thời gian: biết lập kế hoạch học theo tuần, theo tháng, và biết ưu tiên việc quan trọng thay vì chỉ chạy theo deadline sát nút. Nhiều bạn học giỏi vẫn thức trắng đêm trước kỳ thi, chỉ vì chưa có thói quen phân bổ thời gian hợp lý ngay từ đầu học kỳ.
- Ghi chú và tổng hợp: biết chọn lọc thông tin cốt lõi thay vì chép lại toàn bộ nội dung bài giảng một cách máy móc. Ghi chú tốt không phải ghi nhiều, mà là ghi đúng thứ cần nhớ, có thể xem lại nhanh trước kỳ thi.
- Tự đánh giá: biết tự kiểm tra mức độ hiểu bài sau mỗi buổi học, thay vì chờ đến kỳ thi mới phát hiện mình đang hổng kiến thức ở đâu. Đây là kỹ năng nhiều bạn bỏ qua nhất, dù nó quyết định phần lớn kết quả học tập lâu dài.
Chúng tôi từng làm việc với một nhóm học sinh cuối cấp đang chuẩn bị viết bài văn nghị luận xã hội cho kỳ thi tốt nghiệp. Nhiều bạn viết hay về câu chữ, nhưng lại thiếu lập luận chặt chẽ nên điểm số không như mong đợi. Sau khi hướng dẫn cách lập dàn ý trước khi viết, cùng cách sắp xếp luận điểm theo trình tự logic, bài làm của các bạn cải thiện đáng kể. Chỉ sau vài buổi luyện tập, sự thay đổi đã thấy rõ. Nếu bạn đang gặp tình huống tương tự, có thể tham khảo thêm cách rèn kỹ năng làm bài văn nghị luận xã hội mà chúng tôi từng tổng hợp khá chi tiết.
Kỹ năng học tập không tự nhiên mà có. Nó cần được rèn luyện dần dần, thường xuyên sai rồi sửa, chứ không phải học một lần là nhớ mãi suốt đời. Phụ huynh và giáo viên nên kiên nhẫn đồng hành, thay vì kỳ vọng con em mình thay đổi ngay sau một khóa học ngắn.
Đào tạo nội bộ doanh nghiệp cũng cần một tư duy tương tự
Câu chuyện không dừng lại ở trường học. Nhiều doanh nghiệp mà chúng tôi từng hỗ trợ tư vấn cũng gặp vấn đề tương tự, khi xây dựng chương trình đào tạo nội bộ cho nhân viên mới.
Một công ty hoạt động trong lĩnh vực logistics từng chia sẻ với chúng tôi rằng họ tổ chức rất nhiều buổi training. Nhưng nhân viên vẫn làm sai quy trình chỉ sau vài tuần. Vấn đề không nằm ở nội dung đào tạo, vì tài liệu của họ khá đầy đủ và chi tiết. Vấn đề nằm ở cách truyền đạt, và cách nhân viên tiếp thu thông tin trong buổi học. Sau khi đổi sang phương pháp học qua tình huống thực tế, thay vì chỉ trình chiếu slide và đọc quy trình, mọi thứ đã khác. Tỷ lệ nắm bắt công việc của nhân viên mới cải thiện rõ rệt chỉ trong vòng một tháng.
Đây cũng là lý do các phòng ban trong doanh nghiệp ngày càng quan tâm đến việc ứng dụng công nghệ vào đào tạo. Từ phần mềm quản lý tiến độ học tập, cho đến các nền tảng trực tuyến giúp nhân viên tự học ngoài giờ làm việc, mọi công cụ đều nhắm tới một mục tiêu chung. Đó là rút ngắn thời gian nhân viên mới bắt nhịp với công việc.
Chúng tôi nhận thấy đào tạo nội bộ hiệu quả thường cần ba yếu tố đi cùng nhau. Nội dung phải sát với công việc thực tế của từng vị trí. Đó không nên là một bộ tài liệu chung chung áp dụng cho mọi phòng ban. Phương pháp truyền đạt phải phù hợp với đối tượng học viên. Nhân viên kỳ cựu và nhân viên mới thường cần cách tiếp cận khác nhau. Quan trọng hơn cả, chương trình cần có cơ chế đánh giá sau đào tạo. Mục đích là biết kiến thức có thực sự được áp dụng vào công việc hay không. Một bài kiểm tra cuối buổi thôi là chưa đủ. Thiếu một trong ba yếu tố này, chương trình đào tạo rất dễ rơi vào tình trạng làm cho có. Nó tốn thời gian của cả người dạy lẫn người học, mà không mang lại giá trị thực chất.
Vài điều chúng tôi luôn cân nhắc trước khi triển khai một chương trình học hay đào tạo
Từ kinh nghiệm thực tế, chúng tôi rút ra vài điều cần lưu ý trước khi bắt tay xây dựng chương trình học tập hay đào tạo. Điều này đúng dù là trong trường học hay trong doanh nghiệp.
Trước tiên, đừng áp một phương pháp cho tất cả mọi người. Mỗi lớp học, mỗi phòng ban đều có đặc thù riêng về trình độ, độ tuổi và mục tiêu công việc. Một phương pháp phù hợp với nhóm này chưa chắc đã hiệu quả với nhóm khác. Việc sao chép nguyên xi cách làm của nơi khác đôi khi còn gây phản tác dụng.
Kế đến, cần dành thời gian đo lường kết quả sau mỗi giai đoạn học tập hoặc đào tạo. Việc này giúp giáo viên hoặc bộ phận nhân sự biết được điều gì đang hiệu quả, điều gì cần điều chỉnh sớm. Nhiều nơi giữ nguyên cách làm cũ suốt nhiều năm, chỉ vì chưa từng dừng lại để đo lường. Kết quả thực tế đôi khi đã không còn như mong đợi từ lâu.
Bên cạnh đó, đội ngũ cũng khuyến khích giáo viên và người phụ trách đào tạo thường xuyên nhìn lại chính cách mình đang truyền đạt. Bạn có thể tham khảo thêm góc nhìn về cách điều chỉnh phương pháp giảng dạy sao cho phù hợp với từng giai đoạn học sinh, vì đặc điểm người học vẫn thay đổi qua từng năm.
Cuối cùng, chúng tôi luôn khuyên nên kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, thay vì chỉ tập trung vào một phía. Người học cần được thử nghiệm, sai và sửa, chứ không chỉ nghe giảng rồi ghi nhớ một chiều. Đây cũng là nền tảng để các bạn sinh viên chuẩn bị tốt hơn cho môi trường làm việc sau này. Ở đó, kiến thức chuyên môn luôn cần đi kèm khả năng tự học và thích nghi nhanh với những thay đổi liên tục.
Nhìn lại chặng đường đồng hành cùng nhiều lớp học và nhiều doanh nghiệp, chúng tôi tin kỹ năng học tập và phương pháp giảng dạy không phải hai thứ tách biệt. Chúng bổ trợ cho nhau, và khi được đầu tư đúng mức, cả người dạy lẫn người học đều được hưởng lợi lâu dài. Đội ngũ hy vọng những chia sẻ trên sẽ giúp bạn, dù đang là học sinh, sinh viên hay người phụ trách đào tạo trong doanh nghiệp. Mong bạn có thêm một góc nhìn thực tế để áp dụng vào chính hành trình của mình.
