Định hướng nghề nghiệp và chọn ngành học là chuyện gần như học sinh cuối cấp nào cũng từng băn khoăn. Mỗi mùa tuyển sinh, chúng tôi lại gặp những bạn đứng trước phiếu đăng ký nguyện vọng mà chưa biết nên điền gì. Có bạn chọn theo bạn bè, có bạn theo ý bố mẹ, cũng có bạn chỉ vì cái tên ngành nghe hay ho. Bài viết này chia sẻ một cách tiếp cận bình tĩnh hơn, dựa trên những gì chúng tôi đã trải qua cùng học sinh và phụ huynh.
Vì sao việc chọn ngành lại quan trọng đến vậy?
Ngành học không chỉ quyết định bạn học gì trong bốn năm. Nó còn định hình cách bạn làm việc, nhịp sống hằng ngày và hướng phát triển sau này. Một quyết định vội vàng có thể khiến bạn phải chuyển ngành giữa chừng, mất thêm một hai năm và tốn không ít chi phí.
Có thể hình dung việc chọn ngành như chọn một con đường đi lâu dài. Con đường đẹp chưa chắc đã hợp với bước chân của bạn. Vì vậy, hiểu bản thân trước rồi mới nhìn ra bản đồ là điều đáng làm đầu tiên. Nhiều bạn bỏ qua bước này và đi thẳng vào danh sách ngành; kết quả là càng đọc càng rối.
Bước 1: Tự nhìn lại chính mình
Trước khi đọc bất kỳ danh sách ngành nào, hãy dành vài buổi tối để tự hỏi. Bạn thích làm gì khi không ai bắt buộc? Bạn có kiên nhẫn ngồi với số liệu hay thấy thoải mái hơn khi trò chuyện với người khác? Môn nào bạn học tốt mà không phải gồng mình?
Một bạn học sinh từng chia sẻ rằng em rất tự tin khi thuyết trình trước lớp nhưng lại ngại làm việc với máy tính. Khi đặt hai điều đó cạnh nhau, em nhận ra mình hợp với những ngành cần giao tiếp nhiều hơn là lập trình thuần túy. Chi tiết nhỏ ấy giúp em loại được rất nhiều lựa chọn.
Bạn có thể ghi lại ba đến năm hoạt động mà khi làm, bạn quên cả thời gian. Đừng vội kết luận ngay. Hãy để danh sách đó nằm vài ngày, rồi đọc lại với một tâm thế khác. Bạn sẽ thấy có những điều mình từng bỏ qua giờ lại nổi lên rõ ràng.
Bước 2: Tìm hiểu thị trường và ngành nghề thực tế
Yêu thích một ngành là chưa đủ. Bạn cần biết ngành đó làm gì mỗi ngày, cơ hội việc làm nằm ở đâu và xu hướng đang đổi thay ra sao. Khi tìm hiểu, đừng chỉ đọc phần quảng bá của trường. Hãy hỏi người đang làm nghề, đọc những bài chia sẻ kinh nghiệm thực tế và so sánh nhiều nguồn khác nhau.
Khi so sánh các ngành, bạn có thể dựa vào bốn tiêu chí sau:
- Nội dung học: Bạn có thấy hứng thú với các môn học chính trong chương trình không?
- Cơ hội việc làm: Ngành này có nhu cầu tuyển dụng tại địa phương bạn sinh sống không?
- Yêu cầu thể chất và tinh thần: Công việc có đòi hỏi làm ca, đi lại nhiều hay chịu áp lực lớn không?
- Lộ trình phát triển: Sau vài năm, bạn có thể rẽ sang hướng nào?
Lưu ý rằng học phí, điểm chuẩn và khối xét tuyển thay đổi theo từng năm. Bạn nên đối chiếu với nguồn chính thức của trường trước khi đưa ra quyết định, thay vì tin hoàn toàn vào thông tin truyền miệng.
Bước 3: Cân nhắc giữa đam mê và khả năng
Đây là phần khó nhất. Đam mê rất đáng quý, nhưng nếu nền tảng của bạn còn yếu, con đường sẽ gập ghềnh. Ngược lại, chọn một ngành chỉ vì điểm đủ cao có thể khiến bạn kiệt sức sau vài học kỳ. Chúng tôi thường khuyên bạn đứng ở giữa hai thái cực này, tìm những ngành mà nền tảng hiện tại đã đủ tốt và hứng thú của bạn đủ mạnh để kiên trì theo.
Một cách thử hiệu quả là học thử. Bạn có thể tham gia khóa học ngắn, làm một dự án nhỏ hoặc thực tập vài tuần. Trải nghiệm thực tế thường cho câu trả lời rõ ràng hơn bất kỳ bài viết nào, kể cả bài này.
Bước 4: Lắng nghe ý kiến, nhưng giữ quyền quyết định
Bố mẹ, thầy cô và bạn bè đều có thể đưa ra những góc nhìn hữu ích. Tuy vậy, người sẽ học và làm việc với ngành đó trong nhiều năm là bạn. Hãy lắng nghe, ghi nhận, rồi tự cân nhắc. Nếu cần một góc nhìn có hệ thống hơn, bạn có thể tham khảo những điều cần biết để định hướng nghề nghiệp đúng đắn nhất, nơi chúng tôi trình bày các tiêu chí tự đánh giá chi tiết hơn.
Một số ngành đang được quan tâm và cách đọc thông tin về chúng
Thị trường lao động thay đổi nhanh, nhưng một số lĩnh vực vẫn giữ được nhu cầu tương đối ổn định. Logistics là một ví dụ điển hình. Chúng tôi từng tư vấn cho một bạn quê ở vùng sông nước. Em lo lắng vì địa phương không có nhiều lựa chọn. Khi tìm hiểu kỹ, em nhận ra các doanh nghiệp vận tải và kho bãi đang cần nhân lực am hiểu quản lý chuỗi cung ứng. Em chọn hướng này và bắt đầu từ việc củng cố tin học văn phòng, rồi dần làm quen với phần mềm quản lý kho.
Với những ngành như quản trị khách sạn, quản trị lữ hành hay thương mại điện tử, bạn nên xem xét cả yêu cầu về giao tiếp, ngoại ngữ và khả năng làm việc với công nghệ. Mỗi ngành đều có ưu điểm và thách thức riêng, nên đừng kỳ vọng tìm được ngành hoàn hảo cho mọi người.
Lập lộ trình sau khi đã chọn ngành
Chọn xong ngành chưa phải là kết thúc. Bạn nên vạch một lộ trình ngắn cho bốn đến sáu tháng đầu: môn nào cần củng cố, kỹ năng nào cần bổ sung, có nên tham gia câu lạc bộ hay thực tập không. Lộ trình rõ ràng giúp bạn bớt hoang mang khi bước vào năm học đầu tiên. Nếu đang cân nhắc công cụ hỗ trợ tự học, bạn có thể xem các công cụ số giúp học sinh tự học hiệu quả hơn để chọn phương pháp hợp với nhịp học của mình.
Đọc thêm để mở rộng góc nhìn
Nhiều phụ huynh và học sinh tìm đến sách để có thêm cơ sở tham khảo. Một số đầu sách định hướng được viết khá dễ hiểu, giúp bạn hình dung rõ hơn về từng nhóm ngành. Bạn có thể xem qua những đầu sách định hướng nghề nghiệp hay để mở rộng góc nhìn trước khi quyết định.
Nếu bạn đang quan tâm đến các ngành gắn với công nghệ nhúng và tự động hóa, cũng có thể đọc tổng quan về ngành lập trình nhúng, từ ứng dụng thực tế đến cơ hội nghề nghiệp. Ngoài ra, bạn có thể tham khảo thêm tài liệu hướng nghiệp tại chuyên mục giáo dục của VnExpress để cập nhật các tin tức tuyển sinh và xu hướng nghề nghiệp mới.
Lời kết
Chọn ngành là một quyết định lớn, nhưng không phải là quyết định một lần cho cả đời. Bạn hoàn toàn có thể điều chỉnh khi hiểu thêm về bản thân và thị trường. Điều quan trọng là bạn lựa chọn một cách có suy nghĩ, không bị cuốn theo đám đông hay áp lực nhất thời.
Nếu bạn vẫn còn băn khoăn, hãy bắt đầu từ việc nhìn lại chính mình và trò chuyện với những người đi trước. Chúc bạn tìm được con đường phù hợp.
